"Çürük elma" araştırması neyi inceledi?
Amsterdam Üniversitesi'nden Dr. Lucas Molleman ve ekibi, insanların kural ihlali kararlarını sosyal bir ortamda nasıl verdiğini incelemek istedi. Çalışma Proceedings of the Royal Society B dergisinde yayımlandı. Araştırmacılar ABD'den 750 kişiyi çevrim içi bir deneye aldı. Katılımcıların yaklaşık yarısı Cumhuriyetçi, yarısı Demokrat'tı. Bu yazı The Guardian'daki haberden yola çıkıyor; sonuçlar ilk bulgular olarak okunmalı ve kesin gerçek gibi alınmamalı.
Deney nasıl işledi?
Katılımcılar ekranda 100 karelik bir sıra üzerinde kayan animasyonlu bir "kayan yıldız" izledi. Görev, en parlak yanan kareyi seçmekti ve doğru seçim para ödülü getiriyordu. Ancak doğru karenin sağındaki kareleri seçmek daha yüksek ödül veriyordu, soldakiler ise daha düşük. Yani kuralı çiğnemek kazanç sağlıyordu. Katılımcılar daha sonra başka bir katılımcının kurala uyup uymadığını, ihlalin boyutunu ve o kişinin siyasi eğilimini gördü, sonra isterlerse seçimlerini değiştirdi. Bu süreç altı kez tekrarlandı.
Başkalarını görünce davranışımız değişiyor mu?
Araştırmaya göre değişiyor. İlk seçimlerde bile kural ihlali yüksekti: seçimlerin yüzde 23'ü en yüksek ödüllü karelerdeydi. Başkalarının kurala uyduğunu görmek bireyin ihlalini biraz azalttı. Doğru kareden üçte bir kadar sağa gitmek gibi küçük ve kârlı ihlalleri görmek ise ihlali hafifçe artırdı. Molleman'a göre insanlar kendilerini özerk karar veren kişiler olarak görse de, çoğu durumda başkalarının yaptıklarından güçlü biçimde etkileniyor.
Büyük ihlaller neden daha tehlikeli?
Asıl dikkat çeken bulgu şuydu: başkalarının daha da sağdaki karelerle kuralları açıkça çiğnediğini gören katılımcılar kendi ihlallerini büyük ölçüde artırdı. Bazı durumlarda gördükleri ihlalin de ötesine geçtiler. Araştırmacılar bilgisayar simülasyonlarıyla bunu büyük bir gruba uyguladı. Sonuç, durumun hızla kontrolden çıkabileceğini gösterdi. Molleman'ın ifadesiyle, gördüğü ihlali aşan küçük bir azınlık tüm topluluğun kontrolden çıkmasına yol açabilir.
Herkes aynı şekilde etkileniyor mu?
Hayır. Katılımcıların yaklaşık üçte biri, en yüksek ödülü getirmese bile sürekli kurala uydu. Ayrıca bulgular, katılımcı ile gördüğü kişinin siyasi eğilimi aynı olduğunda daha güçlüydü. Bu, siyasi olarak yakın insanların birbirinden daha çok etkilendiğini gösteren diğer çalışmalarla uyumlu. Yani etki, kimi gördüğümüze de bağlı.
Araştırmanın sınırları neler?
St Andrews Üniversitesi'nden Prof. Stephen Reicher çalışmada yer almadı ve bazı sınırlamalara işaret etti. Deney soyuttu ve kural ihlalinin hiçbir cezası yoktu; bu yüzden gerçek hayattaki örneklere uygunluğu henüz kanıtlanmış değil. Reicher ayrıca sonuçların "bulaşma" fikrine ters düştüğünü, etkilenmenin başkalarının kim olduğuna bağlı olduğunu vurguladı. Örneğin isyan görenlerin çoğu, sonrasında temizliğe yardım ediyor.
Viyana'da yaşayanlar için bu ne demek?
Kaynakta Avusturya'ya özgü bir kural ya da kurum geçmiyor; bulgular genel bir insan davranışı üzerine. Yine de günlük hayata uyarlamak mümkün: iş yerinde, okulda ya da apartmanda küçük ihlallerin normalleşmesine dikkat etmek, çocuklara ve çevreye örnek olmak önemli. Çocuğunuzun çevresinde kurala uyan örnekler görmesi, araştırmaya göre ihlali azaltabilir. Unutmayın, insanların yaklaşık üçte biri baskı olmadan da kurala uyuyor; siz de o gruptan olabilirsiniz. Sağlık sorunların için doktoruna danış.
Sık sorulan sorular
"Çürük elma" etkisi nedir?
Araştırmaya göre insanlar başkalarının kural ihlallerini görünce kendi ihlallerini artırabiliyor. Özellikle büyük ve açık ihlaller, topluluğun hızla kural dışına kaymasına yol açabilir.
Araştırmada kaç kişi katıldı ve nasıl bir deney yapıldı?
ABD'den 750 kişi çevrim içi bir deneye katıldı. Katılımcılar en parlak kareyi seçmeye çalıştı, ancak doğru karenin sağını seçmek daha çok ödül getiriyordu.
Herkes kural ihlallerinden etkileniyor mu?
Hayır. Katılımcıların yaklaşık üçte biri, en yüksek ödülü getirmese de sürekli kurallara uydu. Etki ayrıca gördüğümüz kişinin siyasi eğiliminin bize yakın olmasına bağlı olarak güçlendi.
Bu sonuçlar gerçek hayatta da geçerli mi?
Henüz kanıtlanmış değil. Prof. Stephen Reicher'a göre deney soyuttu ve kural ihlalinin cezası yoktu.
