Stres hafızayı neden etkiliyor?
Stres yalnızca nasıl hissettiğimizi değil, neyi hatırladığımızı da değiştirebiliyor. Yale Üniversitesi'nin araştırmasına göre bu etki özellikle duygusal olarak yoğun ya da kişisel olarak anlamlı yaşantılarda öne çıkıyor. Bilim insanları kortizol hormonunun duygusal anıları güçlendirdiğini uzun zamandır biliyordu. Belirsiz olan, bunun beynin içinde tam olarak nasıl gerçekleştiğiydi. Yeni çalışma bu sorunun cevabına dair önemli ipuçları sunuyor.
Araştırma nasıl yapıldı?
Yale ekibi, katılımcıların bir kısmına kortizolün bir türü olan hidrokortizon, bir kısmına etkisiz plasebo içeren hap verdi. Ardından katılımcılar fMRI (fonksiyonel manyetik rezonans görüntüleme) cihazında bir dizi fotoğrafa baktı ve her görüntüye verdikleri duygusal tepkiyi bildirdi. Ertesi gün ise gördüklerini ne kadar hatırladıkları test edildi. Her kişi deneyi iki kez tekrarladı: bir kez hidrokortizonla, bir kez plasebo ile. Çalışma çift kör yürütüldü; yani ne katılımcılar ne de araştırmacı o oturumda hangi maddenin verildiğini biliyordu. Böylece aynı kişinin beyni, ek kortizol olan ve olmayan durumda karşılaştırılabildi.
Beyin ağları arasında ne değişiyor?
Araştırmaya göre kortizol, duygu ve hafızayla ilgili beyin ağlarının çalışma biçimini ve birbirleriyle iletişimini değiştiriyor. Duygu ağlarında etkinlik örüntüleri daha tutarlı hale geldi ve bu ağların devreye girmesi arttı. Hafıza ağlarında ise etkinlik, duygusal bilgiye daha uzmanlaşmış bir hale geldi. Ayrıca duygu ve hafıza ağları arasındaki koordinasyon da güçlendi. Bilim insanları bu tabloyu, stres altında anıların tek bir bölge yerine birbiriyle etkileşen birçok mekanizmayla güçlendiği şeklinde yorumluyor.
Neden sadece beş saniyelik görüntüler önemli?
Araştırmanın dikkat çeken yanı, beyin taramalarının analiz biçimiydi. Fonksiyonel bağlantısallık, beynin farklı bölgelerindeki etkinliğin ne kadar birlikte dalgalandığını gösteren bir ölçümdür. Normalde bunun için birkaç dakikalık görüntü verisi gerekir. Yale ekibi ise yalnızca yaklaşık beş saniye süren tekil denemeleri inceledi. Bu kısa kesitlerle, bir fotoğrafın ne kadar yoğun hissettirdiğini ve ertesi gün hatırlanıp hatırlanmayacağını ayrı ayrı tahmin etmek mümkün oldu.
Stres her şeyi daha iyi mi hatırlatıyor?
Hayır; araştırmaya göre stresin faydası seçici. Hafıza avantajı, kişinin duygusal olarak yoğun ya da anlamlı bulduğu yaşantılar için geçerli. Araştırmacılar bunu, beynin stresli durumlara uyum sağlayıp önemli olabilecek bilgiyi öne çıkarması olarak yorumluyor. Yani stres hafızayı her zaman bozmuyor, bazen de hangi yaşantının özel dikkat hak ettiğini belirlemeye yardım ediyor.
Viyana'da yaşayanlar için bu ne anlama geliyor?
Sınav, dil kursu, meslek eğitimi ya da yeni bir iş için ders çalışan herkes zaman zaman stres hissediyor. Çalışmanın başındaki araştırmacı Elizabeth Goldfarb'a göre stresliyken yeni bir şey öğrenmeye çalışıyorsanız, öğrendiğiniz konuyla bağlantılı heyecan verici yönleri ya da güçlü duyguları düşünmek işe yarayabilir. Bunu şöyle uygulayabilirsiniz: öğrendiğiniz bilgiyi kişisel hayatınızla, hedeflerinizle ya da sizin için önemli bir olayla ilişkilendirin. Bu, araştırmanın doğrudan test ettiği bir yöntem değil, bulgulardan çıkarılan bir öneridir.
Bu bulgulara nasıl yaklaşmalı?
Bu bulgular bir laboratuvar deneyine dayanıyor ve ilk bulgu niteliğinde okunmalı. Çalışmada kortizol hap olarak verildi; gerçek hayattaki stresin her durumda aynı sonucu vereceği söylenemez. Kaynakta tedavi ya da teşhis önerisi yer almıyor. Sağlık sorunların için doktoruna danış. Kaynak: Yale University (ScienceDaily aracılığıyla), Science Advances dergisinde yayımlanan çalışma.
Sık sorulan sorular
Kortizol anıları nasıl güçlendiriyor?
Yale araştırmasına göre kortizol, duygu ve hafıza ağlarının çalışmasını ve birbirleriyle iletişimini değiştiriyor. Duygu ağları daha tutarlı çalışıyor, hafıza ağları duygusal bilgiye uzmanlaşıyor ve iki ağ arasındaki koordinasyon artıyor.
Stres altında daha iyi öğrenmek için ne yapılabilir?
Araştırmacı Elizabeth Goldfarb, stresliyken yeni bir şey öğrenirken konuyla ilgili heyecan verici yönleri ya da güçlü duyguları düşünmenin yardımcı olabileceğini söylüyor. Bu, bulgulardan çıkarılan bir öneridir.
Stres her tür hafızayı mı güçlendiriyor?
Hayır. Araştırmaya göre fayda seçici; yalnızca kişinin duygusal olarak yoğun ya da anlamlı bulduğu yaşantılar daha iyi hatırlanıyor.
Temsilî görsel: Pixabay
