Beyin gerçekten bir tahmin makinesi mi?
Modern beyin araştırmalarında öne çıkan bir yaklaşım, beyni bir tahmin makinesi olarak tarif ediyor. Buna göre beyin dışarıdan gelen bilgiye sadece tepki vermiyor, sürekli olarak bir sonraki anda ne olacağını önceden kestiriyor. Sonra bu beklentiyi duyulardan gelen bilgiyle karşılaştırıyor ve aradaki farkı küçültmeye çalışıyor. Bilim insanlarına göre bu süreç, çevremizi nasıl algıladığımızda, karar vermemizde, davranışımızda ve duygularımızı düzenlememizde merkezi bir rol oynuyor. Bu yaklaşım kaynakta 'tahmin paradigması' (prediction paradigm) diye geçiyor.
Freud ile modern beyin bilimi nerede kesişiyor?
Oslo Üniversitesi'nden Erik Stänicke, Bendik Hovet ve Line Indrevoll Stänicke ile meslektaşları, psikanalizin yüz yılı aşkın süredir geliştirdiği fikirlerle bu modern yaklaşım arasında önemli paralellikler olduğunu savunuyor. Çalışma Entropy dergisinde yayımlandı. Basitçe söylemek gerekirse, beyin bilimi beynin içinde fiziksel olarak neler olduğuna bakıyor ve çoğu zaman matematiksel modeller kullanıyor. Psikanaliz ise bilinçdışı süreçlere, duygusal yaşantılara ve geçmiş ilişkilerin bugünkü davranışı nasıl etkilediğine odaklanıyor. Biri içeride olanı, diğeri o sürecin kişi tarafından nasıl yaşandığını inceliyor.
Yansıtma ile tahmin arasındaki bağ ne?
Araştırmacıların dikkat çektiği en ilginç bağlantı, psikanalizdeki yansıtma (projeksiyon) kavramı ile beyin bilimindeki tahmin kavramı arasında. Yansıtma, başkasına duygu, niyet ya da özellik atfetmek demek. Araştırmacılara göre bu, beynin önceden öğrendiği beklentilerle yeni deneyimleri yorumlamasına benziyor. Örneğin tekrar tekrar reddedilmiş biri, başkalarının onu reddettiğine dair işaretlere çok duyarlı hale gelebilir. Belirsiz bir söz ya da yüz ifadesi bile olumsuz yorumlanabilir, çünkü geçmiş yaşantılar kişinin neyi beklediğini şekillendirmiştir.
Beyin neden olumsuz beklentilere tutunuyor?
Her iki yaklaşım da zihni istikrar ve öngörülebilirlik arayan bir sistem olarak anlatıyor. Bu, bir sistemin dengeli iç durumunu koruması anlamına gelen homeostazla ilişkili. Tahmin modelinde belirsizliği azaltmak bu dengenin önemli parçası. Beyin dünyayı anlaşılır kılmak için tanıdık beklentilere yaslanıyor, bu beklentiler yanlış ya da faydasız olsa bile. Psikanalistler bunu, uyumsuz olsalar da tanıdık ilişki kalıplarını yeniden kurma eğilimi olarak anlatıyor. Çarpıtılmış bir yorum bile tanıdık olduğu için, yeni bir modele geçmekten daha az belirsiz hissettirebilir.
Bilmek yetmez mi? Prosedürel bellek meselesi
Araştırmacılara göre beklentilerimizin bir kısmı sadece düşüncelerde değil, prosedürel bellekte (procedural memory) de duruyor. Bu, alışkanlıkları ve öğrenilmiş becerileri taşıyan uzun süreli bellek türü; her adımı düşünmeden hareket etmemizi sağlıyor. İlişkilerde de benzer bir öğrenme olabilir. Biri başkalarının her zaman düşmanca ya da eleştirel olmadığını akılla bilse bile, yine de reddedilme kaçınılmazmış gibi tepki verebilir. Yani bu beklentiler yalnızca mantıkla değiştirilebilen düşünceler değil, insanlarla ilişki kurma biçiminin içine işlemiş alışkanlıklar olabilir.
Psikoterapi bu kalıpları nasıl değiştirebilir?
Araştırmacılar bu nedenle psikoterapinin bazen ilişkisel çalışması gerektiğini söylüyor. Örneğin terapist ile hasta arasındaki ilişkide yaşanan yeni deneyimler, yerleşmiş ilişki kalıplarını zamanla değiştirmeye yardımcı olabilir. Tanıdık beklentilere ters düşen deneyimler tekrarlandıkça kişi yeni bir bakış geliştirebilir. Kaynak, uzun süredir var olan düşünce ve davranış kalıplarını değiştirmenin hhatırı sayılır zaman gerektirebileceğini de belirtiyor. Bu çalışma bir analiz ve değerlendirme niteliğinde; kesin bir tedavi yöntemi sunmuyor.
Viyana'da yaşayanlar için bu ne anlama geliyor?
Yeni bir ülkede, farklı bir dilde ve kültürde yaşarken ilişkilerde yanlış anlaşılma ihtimali artabilir. Araştırma, beklentilerimizin yorumlarımızı sessizce renklendirebileceğini hatırlatıyor. Kaynakta Avusturya'ya özgü bir uygulama ya da kurum geçmiyor, o yüzden burada sadece genel bir farkındalıktan söz edebiliriz. Belirsiz bir davranışı hemen olumsuz yorumladığınızı fark ederseniz, durup başka açıklamaların da olabileceğini düşünmek ilk adım olabilir. Tekrarlayan ve sizi zorlayan düşünce kalıpları varsa bir uzmandan destek almak da mümkün. Kaynak: ScienceDaily / Oslo Üniversitesi. Sağlık sorunların için doktoruna danış.
Sık sorulan sorular
Temsilî görsel: Pixabay
