Çocuklar neden okumakta zorlanır sanılıyordu?
Uzun yıllar boyunca okuma güçlüğünün iki nedene bağlandığı düşünüldü: zekâ ve görsel bilgiyi işleme becerisi. Kolay okuyan çocuğun daha zeki, zorlanan çocuğun ise daha yetersiz olduğu sık sık varsayıldı. Bir diğer yaygın inanış da sorunun harfleri ve kelimeleri sayfada algılamaktan kaynaklandığı yönündeydi. Texas A&M Üniversitesi'nin yürüttüğü yeni bir araştırma bu varsayımları sorguluyor. Bu yazıda araştırmanın bulgularını, Viyana'daki Türk aileler için ne anlama gelebileceğiyle birlikte özetliyoruz.
Araştırma nasıl yapıldı?
Araştırmayı Texas A&M Üniversitesi Eğitim Psikolojisi Bölümü'nden Dr. Daniel Hajovsky yönetti. Kansas Üniversitesi, St. John's Üniversitesi, Montclair State Üniversitesi ve Temple Üniversitesi'nden bilim insanları da ekipte yer aldı. Ekip, 137 bilişsel ve başarı testi bataryasından elde edilen 50.000 korelasyonu tek bir istatistiksel modelde birleştirdi. Bu geniş yaklaşım, hangi zihinsel becerinin okumaya ne kadar katkı yaptığını görmeyi sağladı. Ayrıca önceki çalışmaların neden bazen birbiriyle çelişen sonuçlar verdiğini açıklamaya yardımcı oldu. Sonuçlar bir uzman dergisinde, Journal of Intelligence'ta yayımlandı.
Zekâ ve görsel işleme gerçekten belirleyici mi?
Araştırmaya göre görsel işleme becerisi, yapılan analizde okuma başarısıyla anlamlı bir ilişki göstermedi. Genel zekâ okumayla ilişkili çıktı, ancak etkisi bazı eski çalışmaların öne sürdüğünden belirgin biçimde daha küçüktü. Hajovsky da genel zekânın önceki meta analizlere göre daha az baskın olduğunu söylüyor. Yani okumakta zorlanmak, çocuğun zekâ düzeyinin düşük olduğunun işareti sayılmamalı. Bu bulgu özellikle ailelerin çocuğa yönelik beklentilerini ve çocuğun kendine bakışını etkileyebilecek önemde.
Okumayı asıl öngören iki beceri nedir?
Öne çıkan iki beceri işitsel işleme (auditory processing) ve anlama-bilgi birikimi (comprehension-knowledge). İşitsel işleme, konuşulan kelimeleri oluşturan tek tek sesleri tanıyıp ayırt etmektir. Çocuk bir kelimedeki sesleri ayırabildiğinde, bunların yazılı harflere nasıl karşılık geldiğini daha rahat anlar. Anlama-bilgi birikimi ise çocuğun öğrenme ve günlük yaşantı yoluyla edindiği kelime hazinesi, kavramlar ve arka plan bilgisidir. Bu temel, kelimelerin, cümlelerin ve uzun metinlerin anlamını kavramayı kolaylaştırır. Bu ikisi, çalışmada incelenen diğer becerilerin hepsinden daha güvenilir birer belirleyici oldu.
Hafıza, akıl yürütme ve hız ne işe yarıyor?
Bellek, akıl yürütme ve zihinsel işlem hızı da okuma gelişimine katkı sağladı. Ancak bu beceriler daha çok destekleyici rol oynadı. Araştırmacılar okumanın tek bir yeteneğe bağlı olmadığını, birbirine bağlı birçok becerinin birlikte çalıştığı bir ağ olduğunu vurguluyor. Bu ağın içinde dille ilgili beceriler özellikle önemli bir yer tutuyor. Hajovsky'ye göre okuma sorunu çoğu zaman düşük yeteneğin değil, geniş bir sistem içinde güçlendirilmesi gereken tek bir becerinin işareti.
Viyana'da yaşayan Türk aileler için bu ne anlama gelebilir?
Kaynak, Avusturya'ya özgü bir uygulamadan söz etmiyor; dolayısıyla çok dilli ortamlara dair bir sonuç da çıkarmıyoruz. Genel mesaj ise açık: okumakta zorlanan çocuğa hemen yetersiz gözüyle bakmamak gerekir. Araştırmaya göre aileler sesleri fark etmeyi ve kelime dağarcığını geliştirmeyi destekleyebilir. Hajovsky, basit görünen temel becerileri evde güçlendirmenin ileri okuma becerileri üzerinde anlamlı etkileri olabileceğini söylüyor. Öğretmenle konuşurken de 'Çocuğum hangi beceride zorlanıyor?' sorusunu sormak yararlı olabilir.
Okullar ve aileler ne yapabilir?
Araştırmacılara göre bu bulgular eğitimcilerin her okuma sorununu aynı saymaması gerektiğini gösteriyor. Öğretmenler çocuğun belirli zayıf yönünü belirleyip ona uygun destek sunabilir. Hajovsky'ye göre en etkili yol okulların, ailelerin ve toplumun iş birliği. Okuma, birbirine bağlı becerilerin ağıyla gelişiyor; bu temelleri adım adım güçlendirmek çocukların daha özgüvenli okurlar olmasına yardımcı olabilir. Bunlar ilk bulgulardır ve her çocuk için geçerli kesin bir tarif değildir. Sağlık sorunların için doktoruna danış.
Sık sorulan sorular
Temsilî görsel: Pixabay
