Kuzey Kutbu gerçekten yerinden oynuyor mu?
Dünya'nın coğrafi kutupları uydu ölçümlerine göre yılda yaklaşık on santimetre kayıyor. Bu hız, tektonik plakaların ortalama kayma hızından yüksek. Science dergisinde yayımlanan çalışmaya göre bu tür hızlar sadece günümüze özgü kısa süreli sapmalar değil. Benzer kaymalar son 320 milyon yılda, her biri on milyon yıllık dönemler boyunca birkaç kez yaşandı.
Gerçek kutup göçü (True Polar Wander) nedir?
Gerçek kutup göçü, Dünya'nın katı dış kabuğunun, yani yerkabuğu ile mantonun, bir bütün olarak çekirdek etrafında dönmesidir. Bu kabuk yaklaşık 2.800 kilometre kalınlığında. Dünya'nın dönme ekseni uzayda sabit kalır. Süreç, pusulayı etkileyen manyetik kutupların hareketinden farklıdır; manyetik kutuplar sıvı dış çekirdekteki akıntılardan kaynaklanır.
Kutupların kaymasına ne sebep oluyor?
Tetikleyici, mantoda ya da yüzeyde kütlenin yer değiştirmesidir. Dünya kendi dönüşü nedeniyle ekvatorda hafifçe şiş olduğundan, katı kabuk dengesizlik olduğunda büyük kütleler yeniden ekvatora yakın olana dek eğilir. Son on yıllarda eriyen buz kalkanlarının yanı sıra yaklaşık 2.150 gigaton yeraltı suyunun çekilmesi de bu kaymaya ölçülebilir katkı yaptı.
Araştırmacılar bunu nasıl tespit etti?
Oslo Üniversitesi'nden Mathew Domeier, Trond H. Torsvik ve ekibi, kayaçlardaki manyetik izler yerine eski deniz seviyesi değişimlerine baktı. Kabuk kayınca merkezkaç kuvveti değişir ve okyanuslar hemen tepki verir. Bu durum küresel dört bölgeli bir desen oluşturur. Ekip, 320 milyon yıllık taşkın haritalarında dört dönem buldu: 200-190, 150-140, 100-90 ve 30-20 milyon yıl önce. Hızlar en az yılda 6,7 santimetreydi.
Çalışmanın sınırları neler?
En eski sinyal, yani 200-190 milyon yıl öncesi, yazarlara göre belirsiz ve rastlantı olabilir. Haritalar on milyon yıllık adımlarla çalıştığı için kısa sürede gidip gelen kaymalar görünmüyor. Ayrıca yöntem 320 milyon yıldan öteye geçemiyor. Pangea döneminde ise desen yok; kıta büyük olasılıkla olağan plaka tektoniğiyle kuzeye gitti.
Viyana'da yaşayanlar için ne anlama geliyor?
Bu çalışma günlük hayatta Viyana'da yaşayanlar için doğrudan bir değişiklik getirmiyor, yapılması gereken bir şey de yok. Kaynakta Avusturya'ya özgü bir etki yer almıyor. Yine de pusulanın gösterdiği manyetik kuzey ile coğrafi kuzeyin farklı şeyler olduğunu ve yeraltı suyu kullanımının da kutup kaymasına katkı yaptığını öğrenmek ilginç bir bilgi.
Sık sorulan sorular
Kuzey Kutbu yılda kaç santimetre kayıyor?
Uydu ölçümlerine göre coğrafi kutuplar yılda yaklaşık on santimetre kayıyor. Bu hız tektonik plakaların ortalama hızından yüksek.
Gerçek kutup göçü ile manyetik kutupların hareketi aynı şey mi?
Hayır. Manyetik kutuplar sıvı dış çekirdekteki akıntılarla hareket eder. Gerçek kutup göçünde ise katı dış kabuk bir bütün olarak çekirdek etrafında döner.
Yeraltı suyu çekilmesi kutupların kaymasını etkiliyor mu?
Evet. Son on yıllarda eriyen buz kalkanlarının yanı sıra yaklaşık 2.150 gigaton yeraltı suyunun çekilmesi bu kaymaya ölçülebilir katkı yaptı.
Temsilî görsel: Pixabay
