Raab-Olah anlaşması neydi, göç neden başladı?
Raab-Olah anlaşması (Raab-Olah-Abkommen), Avusturya'da işveren ve işçi temsilcilerinin yabancı işçi alımı için kota sistemi üzerinde anlaştığı düzenlemedir. 1950'lerin ekonomik büyüme yıllarında (Wirtschaftswunder) Viyana'nın özellikle düşük ücretli işlerinde ciddi bir işçi açığı vardı. Anlaşma, İsviçre'nin mevsimlik işçi modelini örnek alıyordu ve ikili sözleşmelerle kolay işçi alımını hedefliyordu. İşçiler 'misafir' sayıldı ve belirli süre sonra yerlerini başkalarına bırakması, yani rotasyon düşünüldü.
1967-1973: İlk dalga nasıl gelişti?
Kota usulüyle gelen işçi göçü 1960'ların ortasından itibaren güçlendi; önce Yugoslavya'dan, sonra Türkiye'den insanlar geldi. 1970'lerin başında yaklaşık 50.000 Yugoslav vatandaşı gelmişti, ancak Türk sayısı henüz çok azdı. Göçün zirvesi 1973'teki ekonomik krizden hemen önce görüldü: Viyana'da yaklaşık 75.000 Yugoslav ve 10.000 Türk yaşıyordu. Bu işçiler yüksek konjonktürün sürmesine büyük katkı verdi.
Geçici kalış neden kalıcı oldu?
Başlangıçta kalışın kısa sürmesi düşünülüyordu, ama pratikte işe yaramadı. İşverenler için sürekli yeni işçi grupları yetiştirmek mantıklı değildi. Üstelik çoğu işçi ailesi, kısa sürede yeterli birikim yapıp ülkesine dönme hayaline ulaşamadı. Böylece geçici misafirlik, Viyana'da kalıcı bir hayata dönüştü.
Petrol krizinden sonra aile birleşimi
Petrol fiyatı şokundan (Erdölpreisschock) sonra bir yandan Yugoslav işçi istihdamı azaldı, bir yandan aile birleşimi arttı. Ekonominin durgun olduğu 1980'lerin ortasına kadar yabancı nüfus azalmadı, aksine arttı. Yaklaşık 1985'te Viyana'da 55.000 Yugoslav ve 28.000 Türk yaşıyordu. Türk nüfusunun 1973'teki 10.000'den 28.000'e çıkması, bu dönemin etkisini gösteriyor.
1988-1993 arasında neler değişti?
1980'lerin sonunda Demir Perde'nin çöküşü, Almanya'daki birleşme konjonktürü ve Yugoslavya'daki gerilimler yeni bir göç dalgası yarattı. Yabancı nüfus 1989'da 144.342 iken 1993'te 223.577'ye, yani yaklaşık 80.000 kişi artarak yükseldi. Ardından kısıtlayıcı düzenlemeler geldi: 1 Temmuz 1993'te yürürlüğe giren Yerleşim Yasası (Aufenthaltsgesetz) yeni başvuruları sınırladı. Başvuruların yurtdışından yapılması zorunlu oldu ve çok dar bir kota uygulandı.
Çalışma hayatında hangi zorluklar yaşandı?
İşçi alımının kurgusunda iş gücü piyasasının etnik olarak bölünmesi vardı. 1970'lerin başında Yugoslavların ve Türklerin yaklaşık yüzde 90'ı yardımcı işçi olarak çalışıyordu. İşler düşük ücretli ve ağırdı; yerli alt tabakanın bıraktığı pozisyonlar işçilere kaldı. Hukuki ayrımcılık, düşük eğitim düzeyi ve çocukların dil sorunları bu durumun kalıcılaşmasında rol oynadı.
Eğitimde hangi rakamlar öne çıkıyor?
1980'lerin başında Viyana'da Türk okul bitirenlerin yüzde 43'ü, Yugoslavların yüzde 28'i diploma almadan ayrıldı. Yeni gelen çocuklar buna hazırlıksız bir okul sistemiyle karşılaştı. 2001'de zorunlu eğitim ya da daha düşük seviyede kalanların oranı Türkiye doğumlular arasında yüzde 80, Sırbistan ve Karadağ doğumlular arasında yüzde 72, Avusturya doğumlular arasında ise yüzde 29'du.
Viyana'da yaşayan Türkler için bu tarih ne anlama geliyor?
Bu hikâye, bugün Viyana'da yaşayan birçok ailenin kökenini anlamamıza yardım ediyor. Geçici sanılan bir çalışma düzeni, kalıcı bir yaşama dönüştü. Aile büyüklerinin yaşadığı zorlukları, eğitim ve iş alanındaki eşitsizliği tarihsel bağlamda görmek mümkün. Kaynak, Stadt Wien'in Wien Geschichte Wiki sayfasıdır; daha derin okuma için sayfadaki literatür listesine bakılabilir.
Sık sorulan sorular
Viyana'ya Gastarbeiter göçü ne zaman başladı?
Kota usulüyle organize edilen işçi göçü 1960'ların ortasından itibaren güçlendi. Önce Yugoslavya'dan, sonra Türkiye'den işçiler geldi.
1973'te Viyana'da kaç Türk yaşıyordu?
Wien Geschichte Wiki'ye göre 1973'te Viyana'da yaklaşık 10.000 Türk ve 75.000 Yugoslav yaşıyordu. 1985 civarında Türklerin sayısı yaklaşık 28.000'e çıktı.
Aufenthaltsgesetz ne zaman yürürlüğe girdi?
Yerleşim Yasası (Aufenthaltsgesetz) 1 Temmuz 1993'te yürürlüğe girdi. Yeni başvurular yurtdışından yapılmak zorundaydı ve çok dar bir kotaya bağlandı.
