Viyana’da Osmanlı izleri en yoğun olarak şehir merkezinde (1. bölge), Währing’deki Türkenschanzpark’ta ve Kahlenberg tepesinde görülür. Stephansdom’daki çan ve anıt, Am Hof ile Fleischmarkt’taki duvara gömülü gülleler, Kahlenberg’deki Sobieski Şapeli ve Türkiye’nin hediye ettiği Yunus Emre Çeşmesi bunların başında gelir.
Bu izlerin çoğu 1529 ve 1683 kuşatmalarıyla ilgilidir ve Avusturya tarafının bakış açısıyla, yani “zafer anısı” olarak yapılmıştır. Aşağıdaki listede her yerin adresini, orada bugün ne görebileceğinizi ve kısa tarihini bulacaksınız. Bilgiler ağırlıklı olarak Avusturya Bilimler Akademisi’nin (ÖAW) “Türkengedächtnis” projesine ve Viyana Belediyesi’nin tarih ansiklopedisi Wien Geschichte Wiki’ye dayanıyor. 1683 kuşatmasının kendisini merak ediyorsanız ayrı rehberimize de bakabilirsiniz.
1. Stephansdom: Pummerin çanı
Adres: Stephansplatz 3, 1010 Wien (kuzey kulesi)
Avusturya’nın en büyük çanı olan Pummerin’in hikâyesi doğrudan 1683’e bağlanır. İlk Pummerin, İmparator I. Joseph’in emriyle 1711’de Johann Achamer tarafından döküldü. Wien Geschichte Wiki’ye göre bu çan için 1683 savaşında ele geçirilen 180 Osmanlı topunun metali kullanıldı. Eski çan, 12 Nisan 1945’teki katedral yangınında kuleden düşerek parçalandı.
Bugünkü Pummerin, eski çanın kalıntıları kullanılarak 5 Eylül 1951’de Yukarı Avusturya’daki St. Florian dökümhanesinde döküldü ve Ekim 1957’de kuzey kulesine (Adlerturm) çekildi. Ağırlığı tokmağıyla birlikte yaklaşık 21.383 kilogramdır. Yani bugünkü çanda, Osmanlı toplarından dökülen eski çanın metali bulunuyor. Kuzey kulesine asansörle çıkılarak çan yakından görülebilir; asansör saatleri ve ücreti için katedralin resmî sitesine bakın. Çan yalnızca büyük kilise bayramlarında ve yılbaşı gecesi gibi özel anlarda çalınır.
2. Stephansdom: Türk Kuşatmasından Kurtuluş Anıtı
Konum: Katedralin içinde, güney transeptin batı duvarı
Heykeltıraş Edmund Hellmer’in yaptığı Türkenbefreiungsdenkmal, 13 Eylül 1894’te açıldı. 1945’te düşen Pummerin anıtı da büyük ölçüde yıktı. 1947’de, hasar görmeyen üst bölüm (Meryem Ana, Papa XI. Innocentius ve İmparator I. Leopold figürleri) bir anma levhasıyla aynı yere yeniden yerleştirildi. Yıkılan parçaların bir kısmı katedralin taş deposunda (Lapidarium) ve Wien Museum’da bulunuyor.
Katedralin güney kulesinin dış duvarında bir zamanlar 1683 tarihli, Türkleri aşağılayan yazıtlı taş bir “Türk başı” vardı. ÖAW’ye göre bu parça 20. yüzyılın ikinci yarısında kaldırıldı; bugün yerinde görülemez.
3. Am Hof 11: “Altın Gülle” evi
Adres: Am Hof 11, 1010 Wien
Binanın kapısının üstünde yaldızlı bir gülle (Türkenkugel) asılı. Anlatılana göre 1683 kuşatmasında burada bulunan eve taş bir Osmanlı gülle isabet etti. Evin sahibi Michael Motz gülleyi yaldızlatıp 1686’da kapının üstüne astırdı; ev bu yüzden “Zur goldenen Kugel” (Altın Gülle’ye) adını aldı. Eski bina 1882’de yıkıldı, 1883’te yapılan yeni binada gülle yine kapının üstüne, “6. August 1683” yazısıyla yerleştirildi. Hemen yanında eski Bürgerliches Zeughaus (Am Hof 9-10) ve Am Hof 7’de kuşatma sırasında ölen belediye başkanı Liebenberg için bir anma levhası bulunur.
4. Griechenbeisl: Duvara gömülü üç gülle
Adres: Fleischmarkt 11 / Griechengasse 9, 1010 Wien
Viyana’nın en eski lokantalarından Griechenbeisl’in giriş bölümünde, merdivenin sağında duvara üç Osmanlı gülle gömülmüş durumda. Yanındaki yazıta göre gülleler 1963’teki tadilatta bulundu ve 1529 kuşatmasından kalıyor. ÖAW ise bunun tartışmalı olduğunu, güllelerin daha büyük olasılıkla 1683’te Leopoldstadt yönünden yapılan bombardımandan kaldığını belirtiyor.
5. Diğer gülleler
ÖAW’nin Viyana listesinde Sterngasse’de (1. bölge) de bir gülle kayıtlı. Mariahilf’te Linke Wienzeile 172 / Morizgasse 2 köşesinde de cephede bir gülle asılıydı; ancak Mariahilf Bölge Müzesi’ne göre hem orijinali hem de kopyası çalındı ve 2008’den beri yerinde bir futbol topu modeli duruyor. Yani orada artık gerçek bir gülle görmezsiniz.
6. Liebenberg Anıtı
Adres: Universitätsring 8-10, 1010 Wien (Mölkerbastei, Üniversite karşısı)
1890’da dikilen, kırmızı İsveç granitinden yaklaşık 9 metre yüksekliğinde bir dikilitaş. Tepesinde yaldızlı zafer tanrıçası Victoria, önünde ise pençesini bir Türk kalkanına dayamış bir aslan heykeli var. Anıt, 1683 kuşatması sırasında, kurtuluş savaşından üç gün önce 9 Eylül’de ölen Belediye Başkanı Johann Andreas von Liebenberg’i anıyor.
7. Türkenschanzpark ve Yunus Emre Çeşmesi
Konum: 1180 Wien (Währing), Gregor-Mendel-Straße, Hasenauerstraße ve Peter-Jordan-Straße arasında
Parkın adı “Türk siperi” anlamına gelir. ÖAW’ye göre isim, 1529 kuşatmasında burada bulunan ve Osmanlı birliklerine komuta noktası olarak hizmet eden bir tepeye dayanır; 1683’te de Osmanlı askerleri bu bölgede kurtarma ordusuna karşı siper kazdı. Parkın ilk bölümü 30 Eylül 1888’de İmparator Franz Joseph tarafından açıldı, 11 Ekim 1910’da genişletildi.
Parkta Türk ziyaretçiler için en ilgi çekici nokta Yunus Emre Çeşmesi’dir. Türkiye Cumhuriyeti’nin hediyesi olan çeşme 11 Ekim 1991’de açıldı; Türk mimar Dr. Aydın Yüksel’in denetiminde Türk ustalar tarafından, Türkiye’den getirilen mermer, bakır ve çini kullanılarak Osmanlı üslubunda yapıldı. Yaklaşık 4,2 metre yüksekliğindeki çeşmenin üzerinde bir ayet, Yunus Emre’nin dizeleri ve “Maşallah” yazısı bulunur. Parkta ayrıca Paulinenwarte gözetleme kulesi ve bir Kazak anıtı yer alır.
8. Kahlenberg: St. Josef Kilisesi ve Sobieski Şapeli
Adres: Am Kahlenberg 38, 1190 Wien
12 Eylül 1683’teki Kahlenberg Savaşı’nın başladığı tepe bugün Viyana’nın en sevilen manzara noktalarından biridir. Tepedeki St. Josef Kilisesi’nde bulunan Sobieski Şapeli, ÖAW’ye göre rahip Marco d’Aviano’nun savaş sabahı ayini kıldırdığı ve Polonya Kralı III. Jan Sobieski’nin bu ayinde yardımcı olduğu yer olarak kabul edilir. 1931’de kutsanan şapelde Polonyalı ressam Jan Henryk Rosen’in freskleri, kurtarma ordusu komutanlarının yüzden fazla arması ve bir Sobieski heykeli bulunur. Kilisenin önünde 1683’ü ve Sobieski’yi anan levhalar vardır. Tepeye 38A otobüsüyle (Heiligenstadt’tan) çıkılabilir.
9. Wien Museum: Kuşatmaya ait eserler
Adres: Karlsplatz 8, 1040 Wien
Viyana’nın şehir müzesinin koleksiyonunda 1683 kuşatmasına ait çok sayıda eser bulunur: kuşatmayı anan madalyalar, yaklaşık 1685 tarihli hatıra oyun kartları, 1691 tarihli bir kuşatma planı ve Franz Geffels’in kurtuluş savaşını gösteren tablosu bunlardan bazıları. ÖAW ayrıca müzede bir tılsımlı gömlek ve el yazması bir Kur’an bulunduğunu kaydeder. Hangi eserlerin şu anda sergilendiğini müzenin sitesinden veya online koleksiyonundan kontrol etmenizi öneririz.
Müze uzun yıllar Kara Mustafa Paşa’ya ait olduğu söylenen bir kafatasını da saklıyordu. ÖAW’ye göre bu kafatası 2006 baharında, kamuoyuna açık olmayan bir şekilde Merkez Mezarlığı’nın (Zentralfriedhof) İslami bölümünde bilinmeyen bir yere defnedildi. Bugün müzede sergilenmiyor.
10. Türkenstraße ve sokak adları
Konum: 1090 Wien (Alsergrund)
Alsergrund’daki Türkenstraße, ÖAW’ye göre 1529 ve 1683’teki iki Türk kuşatmasının anısına bu adı taşıyor. Şehirde kuşatmayla ilgili başka sokak ve yer adları da var: Kahvehane kurucusu olarak anlatılan Kolschitzky’nin adını taşıyan Kolschitzkygasse (4. bölge) ve Domgasse ile Singerstraße’deki Kolschitzky levhaları bunlardan bazıları.
Gezi için pratik öneri
Şehir merkezindeki noktaları (Stephansdom, Griechenbeisl, Am Hof, Liebenberg Anıtı) yürüyerek birkaç saatte gezebilirsiniz. Türkenschanzpark ve Kahlenberg ise ayrı bir yarım günlük gezi için uygundur. Bu yerlerin çoğu bir zafer anlatısıyla kurulmuştur; bazı yazıt ve figürler bugün aşağılayıcı bulunabilir. Çocuklarla gezerken bu tarihsel bağlamı anlatmak faydalı olur.
Sık sorulan sorular
Pummerin gerçekten Osmanlı toplarından mı yapıldı?
İlk Pummerin (1711) Wien Geschichte Wiki’ye göre 180 Osmanlı topunun metaliyle döküldü. 1945’te parçalanınca yeni çan 1951’de bu kalıntılar kullanılarak yeniden döküldü.
Türkenschanzpark’ın Türklerle ilgisi ne?
İsim, kuşatmalarda Osmanlı birliklerinin bu tepede siper ve komuta noktası kurmasından gelir. Parkta 1991’de Türkiye’nin hediye ettiği Yunus Emre Çeşmesi de bulunur.
Kara Mustafa Paşa’nın kafatası nerede?
ÖAW’ye göre Wien Museum’da saklanan kafatası 2006’da Zentralfriedhof’un İslami bölümünde bilinmeyen bir yere gömüldü.
Duvarlardaki gülleler gerçek mi?
Bazıları gerçek gülle olsa da hangi kuşatmadan kaldıkları her zaman kesin değildir; birçoğunun hikâyesi sözlü anlatıma dayanır.
Kaynaklar
- Wien Geschichte Wiki (Stadt Wien) – Pummerin
- Österreichische Akademie der Wissenschaften – Türkengedächtnis: Denkmäler Wien
- ÖAW – Stephansdom, Türkenbefreiungsdenkmal
- ÖAW – Am Hof, Türkenkugel
- ÖAW – Fleischmarkt, Türkenkugeln
- Bezirksmuseum Mariahilf – Linke Wienzeile 172
- ÖAW – Mölkerbastei, Liebenberg-Denkmal
- ÖAW – Türkenschanzpark
- ÖAW – Türkenschanzpark, Yunus-Emre-Brunnen
- ÖAW – Kahlenberg, Sobieski-Kapelle
- ÖAW – Wien Museum, Der Schädel des Kara Mustapha
- Wien Museum Online-Sammlung – Medaille Zweite Türkenbelagerung 1683
- ÖAW – Türkenstraße
